In 1934 beleefde Leningrad, het huidige Sint Petersburg, de première van Lady Macbeth van Mtsensk van Dmitri Sjostakovitsj. Het stuk, twee jaar eerder voltooid door de componist, zou een ommekeer betekenen in het Sovjetbeleid ten aanzien van muziek en de kunsten in het algemeen. De opera werd aanvankelijk getolereerd door de autoriteiten en beleefde een succesvolle speelperiode van twee jaar voordat het Sovjetregime er genoeg van had en het werk verbood. Dat gebeurde overigens op de voor het regime en die tijd onnavolgbare wijze. Kort nadat Jozef Stalin persoonlijk een bezoek bracht aan de opera, verscheen er een anoniem stuk in de Pravda met de veelzeggende titel Chaos in plaats van muziek waarin het werk werd neergesabeld als ‘te modern en decadent’. ‘Decadentie’ was in die tijd een van de grootste zonden die het Sovjetbewind onderscheidde: dit begrip werd gerelateerd aan de Westerse kapitalistische maatschappij, die naar het oordeel van de Sovjet Unie een onvermijdelijke ondergang tegemoet ging door haar ‘decadentie’. Boze tongen beweren dat het artikel van de hand van Stalin zélf was…
Lady Macbeth werd onmiddelijk geschrapt van de speellijsten en Dmitri Sjostakovitsj -en met hem verreweg de meeste andere kunstenaars- zou in het vervolg nauwgezet worden gevolgd door de censuur. Dit had grote gevolgen voor het componeren van Sjostakovitsj die zich vanaf dat moment zou bekwamen in een geduldige, uiterst complexe koorddans, balancerend tussen artistieke integriteit en lijfsbehoud. Het werk zelf, de uit vier aktes bestaande opera Lady Macbeth van Mtsensk, verdween uit de operahuizen om er pas 30 jaar later weer terug te keren. Sjostakotivitsj geeft de opera in 1962, wanneer hij het werk flink onder handen neemt, de naam Katerina Ismajlova, naar de naam van het belangrijkste personage in het werk. Dmitri Sjostakovitsj verantwoordde deze inhoudelijke ingreep met de leugen-om-bestwil dat hij dit had gedaan ‘vanwege de slechte ontvangst bij de première’.

De ontstaansgeschiedenis van Lady Macbeth van Mtsensk en de artistieke drijfveren van haar componist houden nauw verband met de problemen die de autoriteiten met het werk hadden. De opera is in hoofdlijnen gebaseerd op de novelle van Nikolay Leskov (1831-1895) met de titel Lady Macbeth uit het district Mtsensk. Het karakter Lady Macbeth is uiteraard geënt op de toneeltekst Macbeth van Shakespeare, waar eveneens een vrouw (Lady Macbeth) een heerser vergiftigt zodat haar geliefde diens plek kan innemen. Leskovs realistische schrijfstijl kenmerkt zich door de aandacht voor woorden uit het dagelijks spraakgebruik en een zekere voorliefde voor de taalkundige rijkheid van dialecten en andere taalkundige karakteristieken. Leskovs sympathie voor de Russische regio’s uitte zich ook in zijn verdekte kritiek op de machthebbers van zijn tijd. Zo krijgen in het boek De Linkshandige uit 1881 de tsaren er flink van langs.
Het verhaal zoals dat in Sjostakovitsj’ opera wordt gepresenteerd is op zich eenvoudig. Katerina is getrouwd met een koopman Zinovy Ismailov maar houdt niet van hem. Zinovy wordt weggeroepen en Katrina blijft met diens vader, Boris, achter. Zij wordt op haar kamer bezocht door Sergei, de nieuwe voorman in dienst van de Ismailovs. Na tegenwerpingen van Katerina belanden de twee in een compromitterende situatie die wordt ontdekt door Boris wanneer hij op weg gaat om zelf Katerina te verleiden. Boris straft Sergey op brute wijze en zet hem gevangen. Katerina vergiftigt daarop Boris, bevrijdt Sergey en vermoordt samen met hem haar man Zinovy wanneer deze terugkeert. Katerina en Sergey trouwen vervolgens maar op het huwelijksfeest verschijnt de politie, die geinformeerd werden over de vondst van het lijk van Zinovy en met veel plezier een einde maken aan de festiviteiten. Katerina en Sergey worden gearresteerd en belanden in een werkkamp. Daar valt Sergey voor de charmes van Sonyetka en zij gaat daar op in, mits hij haar warme kousen bezorgt. Sergey vraagt onder valse voorwendselen kousen aan Katerina (die door haar vermogen bijzondere privileges geniet) en geeft deze aan Sonyetka. Wanneer Katerina er achter komt wat Sergey heeft gedaan wordt ze ziedend, duwt Sonyetka in de rivier en valt er zelf ook in. De twee verdrinken terwijl de stoet gevangen doorloopt.
Sjostakovitsj, die samen met schrijver Aleksandr Prejs het libretto voor de opera schreef op basis van Leskovs novelle, besloot tot enkele opvallende wijzigingen in het verhaal. Waar Leskovs versie nadrukkelijk Katerinas lust, machtsbesef en verveling benadrukt als redenen voor haar tragische lot, keert Sjostakovitsj de zaak om. Zijn Katerina is niets meer of minder dan de heldin van de opera: zij doet alles voor waarachtige liefde maar wordt uiteindelijk bedrogen door de lafhartige, ontrouwe Sergey, die uit hetzelfde hout blijkt gesneden als haar man Zinovy en diens vader Boris. Om dit geloofwaardig te doen zag Sjostakovitsj zich genoodzaakt een derde moord van Katerina -die op het neefje van Sergey- uit het libretto te laten. Deze zinloze moord bevat geen enkel motief voor dat waar Sjostakovitsj wilde waar de opera om draaide: de strijd van Katerina tegen de brute, wellustige mannen die haar omgeven en haar zoektocht naar waarachtige liefde. Sjostakovitsj wilde dat deze opera over de kracht van de liefde zou gaan en niet over het noodlot van de wellustige vrouw die Leskov schilderde. Sjostakovitsj was tijdens het componeren tot over zijn oren verliefd op Nina Vazar waarmee hij in mei 1932 in het huwelijk zou treden. Jaren later zou Sjostakovitsj schrijven: ‘Ik heb Lady Macbeth opgedragen aan mijn bruid, mijn toekomstige vrouw, dus daarom gaat de opera óók, maar niet uitsluitend, over liefde. De opera gaat over hoe de liefde zou zijn wanneer de wereld niet vol ellende was.’ Om persoonlijke redenen veranderde de componist zijn hoofdpersoon van een op sex beluste geweldadige furie in een heroïsch slachtoffer die lijdt onder de mores van haar tijd en positie. De fundamentele wijzigingen die de componist aanbrengt in het verhaal maken dat Sergey van lijdend voorwerp van de dominante Katerina is veranderd in de belangrijkste drijvende kracht achter de moorden.
Belangrijker wellicht nog dan de tekstuele preoccupaties is de muzikale karakterisering: Katerina is het enige personage in de opera die welluidende, schitterende aria’s krijgt toebedeeld. Om aan alle twijfel over het karakter van Katerina een eind te maken, componeerde Sjostakovitsj twee prachtige, emotionele aria’s in de laatste akte waarin zij haar liefde, schuld en spijt betuigt over haar daden. Omgekeerd laat Sjostakovitsj geen twijfel over het lot van vrouwen in de indringende, botte muziek die hij kiest voor de aanranding van het personage Aksinya, de pogingen van Sergey Katerina te verleiden en de vele andere momenten waarop vrouwen in de opera worden vernederd, bespot of verkracht. Laat het libretto nog enige ruimte voor interpretatie van wat de vrouwen, Katerina voorop, overkomt door toedoen van de mannen in het verhaal; de muziek is direct, stuitend, gewelddadig en soms ronduit lelijk. De mannelijke karakters zelf -van de bestiale Boris tot de dronken boer, de priester tot de politiemannen- worden muzikaal vooral tot karikatuur gemaakt. Martiale, lompe klanken voor Boris, zoetgevooisde, gedragen melodieën met een spottend toontje voor Sergey, een ironisch bedoelde inhaker voor de priester en bleke, expressieloze klanken voor Zinovy.
Sjostakovitsj leunt voor een belangrijk deel op de laat-Romantische operatraditie van Verdi en Puccini en zelfs Offenbach: zijn stijl bevat elementen uit het verisme dat de Italiaanse opera van rond de eeuwwisseling karakteriseerde. Het onverbloemde realisme van het verhaal krijgt zo een vertaling in opzichtige instrumentale kleuren, genadeloos voortdenderende ritmes (zoals tijdens de eindeloze reeks zweepslagen die Boris aan Sergey toedient) en aardsdonkere, nachtelijke klanken (zoals tijdens de indrukwekkende laatste aria van Katerina). En met al die kille, schrille en botte texturen contrasteert het stralende geluid van Katerina, die als enige karakter in de opera voor verlichting zorgt met stralende melodieën en gepassioneerde uithalen. Sjostakovitsj’ dramatisch gevoel is wellicht niet overal even sterk muzikaal vervat, maar als Lady Macbeth ergens in slaagt, dan is het wel een zaal tot tranen roeren.
Alle mannen in het stuk misbruiken vrouwen (of staan toe dat anderen dat doen) en Katerina wordt begeerd door hen allen. De mannen in het stuk zijn belust op sex en macht maar zijn zonder uitzondering oliedom in hun pogingen het te verwerven. De vrouwen spelen op hun beurt de rol van verleidster maar -zo blijkt aan het slot- trekken zonder uitzondering aan het kortste eind. Sergey geeft uiteindelijk Katerina de schuld van zijn gevangenschap, vernedert haar door haar rijkdom aan te wenden voor het versieren van een andere vrouw en laat haar in de steek. Katerina reageert door haar rivale en zichzelf in de dood te storten.

Het toenmalige regime van de Sovjet-Unie en haar handlangers in de Bond van Sovjetcomponisten veroordeelden dit werk officieel als te modern en decadent. De ontstaangeschiedenis van het werk in ogenschouw nemend, lijkt het erop dat het stuk de autoriteiten voor vraagtekens stelde. De sociaalpolitieke context van het tsarisme en de ondubbelzinnig amorele Katerina uit het boek van Leskov zal hen op het verkeerde spoor gezet hebben. Met enige fantasie is Leskovs novelle te beschouwen als ondersteuning voor de communistische zaak: de hiërarchie tussen de koopmansfamilie en de arbeiders alsmede de onverschillige houding van de priester past goed in het beeld van de prerevolutionaire maatschappij van het totalitaire regime in Moskou.
Pas toen Jozef Stalin zélf poolshoogte ging nemen van het succes van Lady Macbeth van Mtsensk ontstond het inzicht dat deze opera wellicht conflicteerde met de officiële partijlijn. Een mishandelde vrouw -de proletariër binnen het proletariaat zogezegd- die zomaar beslist zich te wreken en eindigt als tragische heldin… dat kon Stalins Rusland missen als kiespijn. Wellicht kwam pas met het bezoek van Stalin het inzicht dat Lady Macbeth van Mtsensk helemaal niet hetzelfde thema had als waar Leskov zijn novelle over schreef, maar handelt over de tijd van Sjostakovitsj zélf. Sjostakovitsj’ verweer was dat zijn heldin slachtoffer was van de omstandigheden in pre-revolutionair Rusland, stelde de autoriteiten geenszins gerust. De parallelen met de Sovjet-maatschappij waren te duidelijk.

Advertenties

1 Response to “Dmitri Sjostakovitsj – Lady Macbeth van Mtsensk (1934)”


  1. 1 dragermeurtant 28/09/2017 om 7:25 am

    heerlijk, zoveel achtergronden, te lezen op deze net door mij ‘ontdekte’ blog. Dimitri’s muziek al wel heel lang betekenis voor mij. Verdiept bij het horen van het 8e strijkkwartet in een kerk in Dresden (niet de Liebfrauen-) sterk ‘beïndrukt’ door de vernietiging die de staf had meegemaakt.


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s




Geerts Twitter

Deze site


%d bloggers liken dit: