‘Elke avond wanner ik ga slapen, hoop ik dat ik nooit meer wakker hoef te worden en de ochtenden dienen alleen maar om de misère van de vorige dag in herinnering te roepen’. Deze dieptrieste woorden schreef Franz Schubert in maart 1824 toen hij al twee jaar leed aan syfilis. Hoewel dat nu morbide lijkt, was de fascinatie met de dood erg ‘in’ in de negentiende eeuw. Het Romantische denken beschouwde de dood niet als iets angstwekkends, maar juist als de vervulling van een leven en het einde van de aardse beslommeringen; de dood oversteeg het menszijn en was dus een uitermate fascinerend onderwerp in de Romantiek. De dood was vriendelijk en vredig en bovendien vaak de enige vorm van ‘genezing’ van veel ziektes en aandoeningen. Franz Schuberts ontwikkeling als componist heeft niet stilgestaan gedurende zijn jarenlange (en uiteindelijk fatale) ziekte. In dezelfde maand dat hij de woorden van hierboven opschreef, startte hij met het componeren van het Kwartet no. 14, gebaseerd op het openingsthema van zijn lied ‘Der Tod und das Mädchen’. De persoonlijke situatie van de componist en dit thema geven voeding aan de gedachte dat in dit strijkkwartet Schuberts sympathie voor, en verlangen naar de dood is vervat. De schaal van het werk, de enorme spanningsbogen en de intense dramatiek tonen een kant van Schubert die nogal afwijkt van het stereotype van de ‘muzikale miniaturist’, waarvoor hij soms wordt versleten.
De tekst van het lied Der Tod und das Mädchen handelt over de dood die een angstige jonge vrouw maant hem te vertrouwen: hij zal haar geen kwaad doen wanneer zij in zijn armen in een diepe slaap valt. Het prachtige, gedragen thema dat Schubert uit zijn eigen lied leende, vormt de basis voor het langzame tweede deel. Maar Schubert ging verder in het uiten van zijn wanhoop: alle delen zijn in de mineurtoonsoort; iets dat in geen enkel werk van Haydn, Mozart of Beethoven is aan te treffen. In het eerste deel –Allegro- horen we Beethoven overigens nadrukkelijk terug in de motorisch gedreven triolenritmiek die het deel haar eenheid geeft en vooral het eerste thema domineert. Het tweede thema vormt een contrast met zijn wiegende ritme in de lage stemmen en zachte tertsen en sexten in de violen. Fraai is de recapitulatie van het eerste thema: de stiltes die in de eerste verschijning van het thema vielen, zijn nu opgevuld met stijgende trioolbewegingen.
Het tweede deel (Andante) is gebaseerd op het beroemde lied Der Tod und das Mädchen dat Schubert in 1817 publiceerde. Het thema (en de vijf variaties die erop volgen) kenmerkt zich door een hartverscheurende wending naar majeur. Deze dramatische omslag, van gelaten droefheid naar extatische maar levenloze vreugde doordrenkt het hele deel van een mysterieus besef van de eindigheid van het leven.
Het korte Scherzo is eveneens in mineur geconcipieerd. Daarmee komt de functie van het scherzo als ‘divertiment’ in geding: hoewel de felle, uitdagende ritmiek de muziek vaart geeft, blijft dit deel raadselachtig. Net als in het eerste thema van het Allegro horen we de harmonische steunpunten van het liedthema terug en, ook hier weer, is de afwisseling tussen mineur en majeur aan de orde. Dit Scherzo lijkt toch vooral de proloog voor de bijna demonische finale (Presto). Schuberts model hiervoor is waarschijnlijk het laatste deel van Beethovens Kreutzer Sonate geweest, maar Schubert gaat verder: deze finale lijkt een uitnodiging tot een dodendans. De gepuncteerde ritmiek, fel als in vrijwel het gehele strijkkwartet, stuwt de muziek voort en sleept de luisteraar mee naar ongekende plekken. Nu en dan maakt de muziek halt, om even een andere gedaante aan te nemen, maar al gauw weer furieus voort te snellen in het allesoverheersende ritme. De dood is vasthoudend, misschien soms even niet zo zichtbaar, maar duikt dan toch weer uit onverwachte hoek op. Enkele maanden nadat Schubert dit helse kwartet voltooide, schreef hij aan Franz Schober: ‘waar hebben we geluk voor nodig wanneer het enige vertier dat ons rest het ongeluk is.’

Advertenties

1 Response to “Franz Schubert – Kwartet nr. 14 ‘Der Tod und das Mädchen’ (1824)”


  1. 1 Adrie Meijer 15/08/2017 om 12:11 pm

    Prachtig geschreven en heel interessant. Ik ga dit hele blog doorspitten op zoek naar meer van dit soort waardevolle beschouwingen.


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s




Geerts Twitter

Deze site


%d bloggers liken dit: